Atmosfer Dünya'yı saran gaz örtüsüdür ve canlı yaşamını korur. Hava durumu kısa süreli, iklim ise uzun yıllık ortalamalarla belirlenir. Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış iklimin elemanlarıdır.
1Atmosferin yapısı
Atmosferin yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir. Hava olaylarının yaşandığı en alt katman troposferdir; yükseldikçe sıcaklık her 100 m'de yaklaşık 0,5 °C azalır. Stratosferdeki ozon tabakası morötesi ışınları tutar.
2Sıcaklık ve basınç
Sıcaklığı etkileyen başlıca etmenler enlem, yükselti, denize uzaklık ve bakıdır. Isınan hava genleşip yükselir, alçak basınç oluşturur; soğuyan hava çöker, yüksek basınç oluşturur. Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser.
3Nem ve yağış
Havadaki su buharına nem denir. Yükselen hava soğuyarak yoğuşur ve bulut oluşur. Yağış türleri oluşum şekline göre yamaç (orografik), konveksiyonel ve cephe yağışlarıdır. Karadeniz kıyılarında dağlar nedeniyle yamaç yağışları yaygındır.
4İklim sisteminin bileşenleri ve değişkenleri
İklim sistemi atmosfer, hidrosfer (sular), kriyosfer (buzullar), litosfer (kara) ve biyosfer (canlılar) bileşenlerinden oluşur ve bunlar sürekli etkileşir. Okyanus akıntıları ısıyı taşır, buzullar güneş ışınlarını yansıtır, ormanlar karbondioksiti tutar. Sıcaklık, basınç, nem, rüzgâr ve yağış iklim sisteminin değişkenleridir.
Çözümlü örnek
Sakarya'da ortalama yıllık yağış 800 mm civarındadır ve yağış her mevsime dağılmıştır. Bu bilgi uzun yıllık ölçümlere dayandığı için iklimi; “Yarın Adapazarı'nda sağanak bekleniyor.” cümlesi ise hava durumunu anlatır.
Baykuşun ipucu: “Bugün, yarın, bu hafta” ifadeleri hava durumunu; “genellikle, yıllık ortalama” ifadeleri iklimi gösterir.
