Tepkime hızı, birim zamanda tükenen ya da oluşan madde miktarıdır. Çarpışma teorisine göre tepkime, yeterli enerjiye (aktivasyon enerjisi) ve uygun yönelişe sahip taneciklerin etkin çarpışmasıyla gerçekleşir. Derişim, sıcaklık, temas yüzeyi, katalizör ve maddenin cinsi hızı etkiler.
1Çarpışma teorisi ve aktivasyon enerjisi
Taneciklerin tepkimeye girmesi için çarpışması, çarpışmanın uygun yönelişte olması ve aktivasyon enerjisini aşması gerekir. Aktivasyon enerjisi küçük olan tepkimeler daha hızlıdır.
2Hıza etki eden faktörler
Derişim artınca çarpışma sayısı artar. Sıcaklık artınca aktivasyon enerjisini aşan tanecik sayısı artar. Temas yüzeyi büyüdükçe hız artar. Katalizör alternatif bir yol sunarak aktivasyon enerjisini düşürür, tepkimede harcanmaz.
3Hız yasası
aA + bB → ürünler için r = k[A]^m[B]^n. Tek basamaklı tepkimede m = a, n = b'dir. Çok basamaklı tepkimede hızı en yavaş basamak belirler ve üsler deneyle bulunur. Katı ve saf sıvılar hız ifadesine yazılmaz.
Çözümlü örnek
Aynı kütlede mermer tozu ve mermer parçası aynı HCl çözeltisine atılıyor. Toz hâldeki mermer daha hızlı gaz çıkarır, çünkü temas yüzeyi büyüktür ve birim zamanda daha çok etkin çarpışma olur.
Baykuşun ipucu: Hız yasasındaki üsleri tek basamaklı tepkimede katsayılardan, çok basamaklı tepkimede deney verisinden bul.
