COĞ.10.3.1Yerkürenin tektonik yapısı 1. Dönem 1. YazılıCOĞ.10.3.2İklim ve kayaç yapısının aşınma ve çözünmeye etkisi 1. Dönem 1. Yazılı, 1. Dönem 2. YazılıCOĞ.10.3.3Aşınım ve birikimle oluşan yeryüzü şekilleri 1. Dönem 1. Yazılı, 1. Dönem 2. Yazılı
1. dönem MEB temaları (4)
- 1. Ünite: Coğrafyanın Doğası
- 2. Ünite: Mekânsal Bilgi Teknolojileri
- 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler bu kit
- 4. Ünite: Beşerî Sistemler ve Süreçler
Yer şekilleri iç kuvvetler (levha hareketleri, depremler, volkanizma) ve dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga) tarafından oluşturulur. İç kuvvetler yer şekillerini yükseltip engebelendirir, dış kuvvetler aşındırıp biriktirerek düzleştirir.
1İç kuvvetler
Levha hareketleri dağ oluşumuna (orojenez) ve kıta oluşumuna (epirojenez) yol açar. Kıvrılma sert olmayan tabakaların bükülmesi, kırılma (faylanma) sert tabakaların kırılmasıdır. Volkanizma magmanın yeryüzüne çıkmasıyla volkanik dağlar oluşturur.
2Akarsu aşındırması ve biriktirmesi
Akarsular yatağını derinleştirerek vadi, boğaz ve kanyon oluşturur. Eğimin azaldığı yerlerde taşıdıkları malzemeyi biriktirerek ova, delta ve birikinti konisi oluşturur.
3Diğer dış kuvvetler
Rüzgâr kurak bölgelerde mantarkaya ve kumul oluşturur. Buzullar sirk ve moren oluşturur. Dalgalar kıyıda falez ve kıyı oku oluşturur. Kalkerli arazilerde suyun çözmesiyle karstik şekiller (mağara, obruk, traverten) oluşur.
4Yerkürenin tektonik yapısı ve çözünme süreçleri
Yerküre yer kabuğu, manto ve çekirdekten oluşur. Yer kabuğu manto üzerinde hareket eden levhalara bölünmüştür; levhalar birbirine yaklaşır, uzaklaşır ya da yanal hareket eder. Arap ve Afrika levhalarının kuzeye ilerlemesi Anadolu levhasını batıya iterek Kuzey Anadolu Fayı boyunca depremlere yol açar. Nemli ve sıcak iklimde kimyasal çözünme, kurak ve soğuk iklimde mekanik çözülme baskındır; kalker gibi kayaçlar suda çözünerek karstik şekiller oluşturur.
Çözümlü örnek
Sakarya Nehri taşıdığı alüvyonları Adapazarı Ovası'nda biriktirmiştir; bu bir dış kuvvet (akarsu biriktirmesi) sonucudur. Kuzey Anadolu Fayı boyunca oluşan Sapanca Gölü çukurluğu ise iç kuvvetlerin (faylanma) eseridir.
Baykuşun ipucu: Bir yer şekline bakarken “yükseltti mi, aşındırdı mı, biriktirdi mi?” diye sor.
Kaynak
3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
MEB ders kitabı ve öğretim programı temel alınarak PAM Akademi tarafından özgün olarak hazırlandı. Sakarya'nın 16 ilçesindeki öğrencilere ücretsizdir.
10. sınıf Coğrafya — diğer temalar
- 1. dönem · Coğrafya ve diğer bilimler; coğrafi sorgulama
- 1. dönem · CBS ve uzaktan algılama
- 1. dönem · Yeryüzü şekilleri ve beşerî faaliyetler; saha çalışması
- 1. dönem · Göç ve yerleşme
- 2. dönem · Enerji kaynakları ve sanayi
- 2. dönem · Türkiye'de afet risk yönetimi
- 2. dönem · Fonksiyonel bölgeler ve ulaşım bağlantıları
Diğer sınıflar: 9. sınıf Coğrafya · 11. sınıf Coğrafya