MEB kazanımları COĞ.10.2.1 CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanları 1. Dönem 1. Yazılı COĞ.10.2.2 Mekânsal verilerin haritalara aktarılması 1. Dönem 1. Yazılı 1. dönem MEB temaları (4) 1. Ünite: Coğrafyanın Doğası 2. Ünite: Mekânsal Bilgi Teknolojileri bu kit 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler 4. Ünite: Beşerî Sistemler ve Süreçler Uzaktan algılama, yeryüzü hakkında temas etmeden sensörlerle bilgi toplamaktır. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), konumla ilişkili verileri katmanlar hâlinde birleştirip analiz etmeye yarar.
1 Uzaktan algılama veri sağlarUydu ve benzeri araçlarla, incelenen yüzeye doğrudan temas etmeden bilgi toplanabilir. Arazi kullanımı veya bitki örtüsündeki değişimler görüntüler üzerinden izlenebilir. Görüntü yorumlanırken çekim tarihi ve ayrıntı düzeyi gibi özellikler önemlidir.
2 CBS verileri ilişkilendirirCoğrafi Bilgi Sistemleri, konuma bağlı verileri toplama, saklama, analiz etme ve sunmada kullanılır. Okullar, yollar ve nüfus ayrı katmanlarla gösterilebilir. Bu katmanları birlikte incelemek, tek bir haritayla görülemeyen ilişkileri ortaya çıkarabilir.
3 Soruna uygun katmanı seçOkula erişim araştırırken okul konumları ile yol ağı uygun bir başlangıçtır. Nüfus katmanı eklendiğinde hizmet ihtiyacı da değerlendirilebilir. Her veri her sorunu cevaplamaz. Kullanılan katmanın hangi soruya cevap verdiğini ve güncelliğini açıkla; uydu görüntüsüyle analiz sonucunu karıştırma.
4 Mekânsal verilerin haritalara aktarılmasıMekânsal veriler nokta (okul, eczane), çizgi (yol, akarsu) ve alan (orman, mahalle) olarak haritaya aktarılır. Her veri bir konum (koordinat) ve öznitelik bilgisi (ad, nüfus, tür) taşır. Veriler altlık bir harita üzerine katman olarak eklenir; lejant ve ölçek haritanın okunmasını sağlar. GPS ile arazide toplanan noktalar CBS yazılımlarına aktarılabilir.
Çözümlü örnek Uydu görüntüsünden orman alanı belirlemek uzaktan algılamaya; orman, yol ve yerleşme katmanlarını birlikte analiz etmek CBS’ye örnektir.
Baykuşun ipucu: Önce sorunun verdiği koşulları belirle. Sonucu seçtikten sonra doğru seçeneğin gerekçesini kendi cümlelerinle açıklamayı dene.
Kaynak Coğrafya Dersi 10.Sınıf Ders Kitabı 2. Ünite: Mekânsal Bilgi Teknolojileri · s. 31–40
MEB ders kitabı ve öğretim programı temel alınarak PAM Akademi tarafından özgün olarak hazırlandı. Sakarya'nın 16 ilçesindeki öğrencilere ücretsizdir.
10. sınıf Coğrafya — diğer temalar
Diğer sınıflar: 9. sınıf Coğrafya · 11. sınıf Coğrafya
Soruları puanlı çöz, yanlışların tekrar kutusuna düşsün, açık uçlu cevabını cevap anahtarıyla karşılaştır.
Bu kiti etkileşimli çöz OYSS
Yazılı provası: Sakarya Nehri taşkın haritası
Sakarya Büyükşehir Belediyesi, Sakarya Nehri ve kollarının taşkın riski taşıdığı mahalleleri belirlemek için bir CBS çalışması yapmak istiyor.
1. Bu çalışmada kullanılması gereken en az üç veri katmanını yaz ve birinin neden gerekli olduğunu açıkla. 2 puan
Puanlama anahtarı 2 puan: Üç uygun katman (yükselti/eğim, akarsu ağı, yağış verisi, yerleşim alanları, zemin türü vb.) yazıp birini doğru gerekçelendirmek. 1 puan: katmanları yazıp gerekçe vermemek ya da yalnızca iki katman yazmak. 0 puan: yanlış.
2. Bu çalışmada uzaktan algılamanın ve CBS'nin rollerini ayırt ederek açıkla. 2 puan
Puanlama anahtarı 2 puan: Uzaktan algılamanın (uydu, hava fotoğrafı) güncel görüntü ve veri sağladığını, CBS'nin ise bu verileri diğer katmanlarla birleştirip analiz ettiğini açıklamak. 1 puan: yalnızca birinin rolünü açıklamak. 0 puan: yanlış.
Cevabını yazıp cevap anahtarıyla karşılaştırmak için kiti etkileşimli aç.
Alıştırma soruları
Kolay 7 soruYeryüzü hakkında temas etmeden uydu veya hava araçlarıyla bilgi toplamaya ne denir?
Uzaktan algılama Coğrafi Bilgi Sistemleri Arazi gözlemi Anket Cevabı göster Doğru cevap: A) Uzaktan algılama
Uzaktan algılama sensörlerle uzaktan veri toplamadır. CBS ise toplanan konumsal verileri birleştirip analiz eder.
CBS'nin açılımı nedir?
Coğrafi Bilgi Sistemleri Coğrafi Bölge Sınırları Çevre Bilgi Servisi Coğrafi Basınç Sistemi Cevabı göster Doğru cevap: A) Coğrafi Bilgi Sistemleri
CBS konuma bağlı verileri toplayan, saklayan ve analiz eden sistemdir.
Hangisi bir uzaktan algılama aracıdır?
Pusula Termometre Barometre Uydu Cevabı göster Doğru cevap: D) Uydu
Uydular yeryüzünü temas etmeden görüntüler.
CBS'de farklı verilerin üst üste konmasıyla oluşan yapılara ne denir?
Lejant Kuzey oku Katman Ölçek Cevabı göster Doğru cevap: C) Katman
Her veri türü (yollar, binalar, akarsular) ayrı bir katmandır.
GPS (küresel konum belirleme sistemi) ne işe yarar?
Rüzgâr hızını ölçmeye Konum belirlemeye Sıcaklık ölçmeye Nem ölçmeye Cevabı göster Doğru cevap: B) Konum belirlemeye
Uydulardan gelen sinyallerle bir noktanın koordinatı belirlenir.
CBS'de nokta, çizgi ve alanla gösterilen veriler hangi veri türüdür?
Vektör veri Raster veri Sözel veri Ses verisi Cevabı göster Doğru cevap: A) Vektör veri
Vektör veri nesneleri geometrik şekillerle temsil eder.
Uydu görüntüleri hangi veri türüdür?
Vektör veri Yazılı belge Anket verisi Raster (piksel tabanlı) veri Cevabı göster Doğru cevap: D) Raster (piksel tabanlı) veri
Raster veri hücrelerden (piksellerden) oluşan bir ızgaradır.
Orta 8 soruBir ilçede okul erişimini incelemek için CBS’de hangi iki veri katmanını kullanırsın? Neden?
Yalnız okul isimleri: yol uzaklığını kesin hesaplamak için Yalnız bitki renkleri: ders saatlerini bulmak için Yalnız hava sıcaklığı: öğrenci kimliklerini bulmak için Okul konumları + yol ağı: erişim güzergâhlarını incelemek için Cevabı göster Doğru cevap: D) Okul konumları + yol ağı: erişim güzergâhlarını incelemek için
Okulların konumlarını ve yol ağını kullanırım. İki katmanı birlikte inceleyerek öğrencilerin okullara hangi güzergâhlardan ulaşabileceğini ve yaklaşık yol uzaklıklarını değerlendirebilirim.
Uydu görüntüsü toplamak ile bu görüntüyü nüfus haritasıyla birlikte analiz etmek arasındaki farkı açıkla.
Uydu görüntüsü nüfusun tamamını doğrudan sayar. CBS farklı katmanları birlikte kullanamaz. İlki uzaktan algılamayla veri toplama; ikincisi CBS ile analizdir. İkisi de yalnız kâğıda çizimdir. Cevabı göster Doğru cevap: C) İlki uzaktan algılamayla veri toplama; ikincisi CBS ile analizdir.
Uydu görüntüsü elde etmek uzaktan algılamayla veri toplamaktır. Görüntüyü nüfus haritası gibi katmanlarla birlikte incelemek ise CBS kullanılarak yapılan mekânsal analizdir.
Orman yangınlarının izlenmesinde uzaktan algılamanın avantajı nedir?
Yerinde ölçüm gerektirmesi Geniş alanları hızlı ve düzenli aralıklarla izleyebilmesi Yangını söndürmesi Yalnızca gece çalışması Cevabı göster Doğru cevap: B) Geniş alanları hızlı ve düzenli aralıklarla izleyebilmesi
Uydular ulaşılması zor alanları da sürekli izleyebilir.
Bir belediye yeni otobüs durakları için yer seçerken hangi katmanları birlikte kullanmalıdır?
Nüfus yoğunluğu, yol ağı ve okul/hastane konumları Yalnızca bitki örtüsü Yalnızca yükselti Yalnızca iklim haritası Cevabı göster Doğru cevap: A) Nüfus yoğunluğu, yol ağı ve okul/hastane konumları
Durağın yolcuya yakın ve erişilebilir olması için insan ve ulaşım verileri gerekir.
Bir şehrin 2000 ve 2020 uydu görüntülerinin karşılaştırılmasıyla ne incelenebilir?
Halkın düşünceleri Kişilerin gelirleri Tarihî belgeler Kentsel yayılma ve arazi kullanımındaki değişim Cevabı göster Doğru cevap: D) Kentsel yayılma ve arazi kullanımındaki değişim
Zamanlar arası görüntü karşılaştırması mekânsal değişimi gösterir.
Hangisi CBS'nin temel bileşenlerinden biri değildir?
Yazılım Veri Mektup Donanım Cevabı göster Doğru cevap: C) Mektup
CBS'nin bileşenleri donanım, yazılım, veri, yöntem ve kullanıcıdır.
CBS'de “sorgulama” işlemine örnek hangisidir?
Uyduyu yörüngeye göndermek Deprem riski yüksek bölgedeki okulları listelemek Haritanın rengini değiştirmek Bilgisayarı kapatmak Cevabı göster Doğru cevap: B) Deprem riski yüksek bölgedeki okulları listelemek
Sorgulama, belirli bir koşulu sağlayan verileri seçmektir.
Bir ilçedeki eczanelerin haritada gösterilmesi hangi veri türüne örnektir?
Raster yükseklik verisi Nokta verisi Çizgi verisi Alan verisi Cevabı göster Doğru cevap: B) Nokta verisi
Tek konumlu nesneler nokta olarak gösterilir.
Zor 7 soruAdapazarı'nda taşkın riski yüksek alanları belirlemek için en uygun CBS yaklaşımı hangisidir?
Katmanları ayrı ayrı inceleyip hiç birleştirmemek Yükselti, akarsu, yağış ve yerleşim katmanlarını çakıştırarak analiz etmek Tek bir uydu fotoğrafına bakıp karar vermek Sadece nüfus tablosunu incelemek Cevabı göster Doğru cevap: B) Yükselti, akarsu, yağış ve yerleşim katmanlarını çakıştırarak analiz etmek
CBS'nin gücü katmanları üst üste getirerek ilişkileri analiz etmesidir. Taşkın riski birden çok doğal ve beşerî etkene bağlıdır.
Sakarya'da sel riski olan mahalleleri belirlemek için doğru CBS analiz sırası hangisidir?
Veri toplama → katmanları çakıştırma → risk alanlarını sınıflama → harita üretme Harita üretme → veri toplama Yalnızca yağış verisine bakma Katmanları birleştirmeden karar verme Cevabı göster Doğru cevap: A) Veri toplama → katmanları çakıştırma → risk alanlarını sınıflama → harita üretme
Yükselti, akarsu, yağış ve yerleşim birlikte analiz edilmeden risk belirlenemez.
Uydu görüntüsünde yeşil alanın azaldığı görülüyor. Kesin yorumdan önce ne yapılmalıdır?
Hemen ormanların kesildiği ilan edilmeli Görüntü silinmeli Yalnızca tek piksel incelenmeli Görüntülerin aynı mevsimde çekildiği kontrol edilmeli ve yer gözlemiyle doğrulanmalı Cevabı göster Doğru cevap: D) Görüntülerin aynı mevsimde çekildiği kontrol edilmeli ve yer gözlemiyle doğrulanmalı
Kış-yaz farkı da yeşil alanı azaltmış gibi gösterebilir.
Tampon (buffer) analizi neye örnektir?
Nüfusu toplamak Haritayı yazdırmak Bir fabrika çevresindeki 1 km'lik alanda kalan yerleşimleri belirlemek İki haritanın renklerini karşılaştırmak Cevabı göster Doğru cevap: C) Bir fabrika çevresindeki 1 km'lik alanda kalan yerleşimleri belirlemek
Tampon analizi bir nesnenin çevresinde belirli uzaklıkta bir bölge oluşturur.
Uzaktan algılama ile CBS arasındaki ilişki için doğru ifade hangisidir?
Birbirleriyle ilgisi yoktur Uzaktan algılama veri sağlar; CBS bu veriyi diğer verilerle birlikte saklar ve analiz eder İkisi tamamen aynıdır CBS veri toplar, uzaktan algılama analiz eder Cevabı göster Doğru cevap: B) Uzaktan algılama veri sağlar; CBS bu veriyi diğer verilerle birlikte saklar ve analiz eder
İki sistem birbirini tamamlar.
Tarım alanlarında bitki sağlığının uyduyla izlenmesi hangi ilkeye dayanır?
Sağlıklı ve sağlıksız bitkilerin ışığı farklı yansıtması Bitkilerin ses çıkarması Bitkilerin ısı üretmemesi Bitkilerin GPS sinyali yayması Cevabı göster Doğru cevap: A) Sağlıklı ve sağlıksız bitkilerin ışığı farklı yansıtması
Sağlıklı bitkiler kızılötesi ışığı daha çok yansıtır; sensörler bu farkı ölçer.
Raster ile vektör veri seçimi için doğru ifade hangisidir?
Raster yalnızca yollar içindir Vektör yalnızca fotoğraflar içindir Sürekli değişen yüzeyler (sıcaklık, yükselti) raster; sınırlar ve yollar vektörle iyi temsil edilir Her şey yalnızca vektörle gösterilir Cevabı göster Doğru cevap: C) Sürekli değişen yüzeyler (sıcaklık, yükselti) raster; sınırlar ve yollar vektörle iyi temsil edilir
Veri türü, temsil edilen olgunun niteliğine göre seçilir.
