2. dönem MEB temaları (2) 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları bu kit 4. Tema: Dilin Zenginliği Sözcükler gerçek, mecaz, yan ve terim anlamlarda kullanılabilir. Deyimler kalıplaşmış ve çoğunlukla mecazlıdır. Bir sözcüğün anlamını cümledeki bağlam belirler.
1 Gerçek, mecaz ve terim anlamGerçek anlam, sözcüğün akla gelen ilk anlamıdır: soğuk hava. Mecaz anlam, gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır: soğuk insan. Terim anlam ise bir bilim ya da sanat dalına özgüdür: matematikteki “açı”, biyolojideki “fotosentez”.
2 Yan anlam ve deyimYan anlam, gerçek anlamla benzerlik ilişkisi korunarak oluşur: masanın ayağı, çaydanlığın kulpu. Deyim ise birden fazla sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve genellikle mecazlı söz grubudur: göz boyamak, ödü kopmak, elini taşın altına koymak.
3 Bağlam anlamı belirlerAynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanır: “sıcak çorba” ile “sıcak karşılama”. Yazılıda bir sözcüğün anlamını açıklarken onu cümleden ayırma; cümlede yerine geçebilecek başka bir sözcükle denemek doğru anlamı bulmanı kolaylaştırır.
Çözümlü örnek “Ağır çanta” gerçek anlam, “ağır söz” mecaz anlam, “ağır sanayi” ise kalıplaşmış bir terimdir. Aynı sözcük üç farklı anlam kazanmıştır.
Baykuşun ipucu: Sözcüğün anlamını tek başına değil, cümlenin içinde düşün: “Bu cümlede bu sözcük yerine hangi sözcüğü koyabilirim?”
Kaynak Türk Dili Ve Edebiyatı 9.Sınıf Ders Kitabı 3. Tema: Anlamın Yapı Taşları
MEB ders kitabı ve öğretim programı temel alınarak PAM Akademi tarafından özgün olarak hazırlandı. Sakarya'nın 16 ilçesindeki öğrencilere ücretsizdir.
9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı — diğer temalar
Diğer sınıflar: 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 11. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı
Soruları puanlı çöz, yanlışların tekrar kutusuna düşsün, açık uçlu cevabını cevap anahtarıyla karşılaştır.
Bu kiti etkileşimli çöz OYSS
Yazılı provası: Elini taşın altına koymak
Aylin proje grubundaki arkadaşına “Bu projede sen de elini taşın altına koymalısın.” diyor. Ertesi gün arkadaşı okul bahçesinden topladığı taşlarla geliyor.
1. İki arkadaş arasındaki yanlış anlamanın nedenini sözcükte anlam bilgisini kullanarak açıkla. 2 puan
Puanlama anahtarı 2 puan: “Elini taşın altına koymak” sözünün mecazlı bir deyim (sorumluluk almak) olduğunu, arkadaşın ise sözcükleri gerçek anlamlarıyla anladığını yazmak. 1 puan: yalnızca “deyim” ya da “mecaz” demek, gerekçeyi açıklamamak. 0 puan: yanlış.
2. Aylin'in isteğini mecaz kullanmadan, gerçek anlamlı sözcüklerle yeniden yaz. 2 puan
Puanlama anahtarı 2 puan: Deyimin anlamını koruyan açık bir cümle yazmak (örn. “Bu projede sen de sorumluluk almalı, görev paylaşımına katılmalısın.”). 1 puan: anlamı kısmen veren ya da yine mecaz içeren bir cümle yazmak. 0 puan: yanlış.
Cevabını yazıp cevap anahtarıyla karşılaştırmak için kiti etkileşimli aç.
Alıştırma soruları
Kolay 3 soru“Bu kış çok soğuk geçti.” cümlesinde “soğuk” sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
Terim anlam Yan anlam Gerçek anlam Mecaz anlam Cevabı göster Doğru cevap: C) Gerçek anlam
Havanın sıcaklığının düşük olması, sözcüğün ilk ve temel anlamıdır.
“Kardeşim bana karşı çok soğuk davranıyor.” cümlesinde “soğuk” hangi anlamdadır?
Deyim Mecaz anlam Gerçek anlam Terim anlam Cevabı göster Doğru cevap: B) Mecaz anlam
Burada “soğuk”, ilgisiz ve mesafeli anlamında kullanılmıştır.
Hangisinde terim anlamlı bir sözcük kullanılmıştır?
Fotosentez kloroplastta gerçekleşir. Sözlerin çok ağırdı. Kapının kolu kırılmış. Bugün hava çok güzel. Cevabı göster Doğru cevap: A) Fotosentez kloroplastta gerçekleşir.
“Fotosentez” biyolojiye ait bir terimdir.
Orta 3 soru“Masanın ayağı kırıldı.” cümlesinde “ayak” hangi anlamdadır?
Gerçek anlam Terim anlam Deyim Yan anlam Cevabı göster Doğru cevap: D) Yan anlam
İnsanın ayağına benzer biçimde masayı taşıyan bölüm olduğu için yan anlamdır.
Hangi cümlede deyim kullanılmıştır?
Sınav salonu sessizdi. Sınavda on soru vardı. Sınavdan önce ödü koptu. Sınav saat dokuzda başladı. Cevabı göster Doğru cevap: C) Sınavdan önce ödü koptu.
“Ödü kopmak” çok korkmak anlamına gelen kalıplaşmış bir deyimdir.
“Bu konuyu biraz daha derin düşünmeliyiz.” cümlesinde “derin” hangi anlamdadır?
Yan anlam Mecaz anlam Gerçek anlam Terim anlam Cevabı göster Doğru cevap: B) Mecaz anlam
Burada “derin”, ayrıntılı ve kapsamlı anlamında mecaz olarak kullanılmıştır.
Zor 3 soru“Göz” sözcüğü hangisinde gerçek anlamıyla kullanılmıştır?
Gözüne toz kaçtı. Çekmecenin üst gözünü aç. Kardeşine göz kulak ol. Bu hataya göz yumamam. Cevabı göster Doğru cevap: A) Gözüne toz kaçtı.
İlki organ anlamıdır; ikincisi yan anlam, diğerleri deyimdir.
“Yaşlı çınar, mahallenin bütün sırlarını biliyordu.” cümlesinde anlamı oluşturan temel unsur nedir?
Terim anlam kullanılması Yalnızca gerçek anlam kullanılması Deyim kullanılması Çınara insana özgü bilme özelliği verilerek mecazlı anlatım yapılması Cevabı göster Doğru cevap: D) Çınara insana özgü bilme özelliği verilerek mecazlı anlatım yapılması
Ağaç bir şey bilemez; kişileştirmeyle çınar, mahallenin tanığı gibi gösterilmiştir.
Aynı sözcüğün bağlama göre farklı anlam kazandığını en iyi gösteren çift hangisidir?
büyük ev – büyük bahçe kırmızı elma – kırmızı kalem sıcak çorba – sıcak karşılama mavi deniz – mavi gökyüzü Cevabı göster Doğru cevap: C) sıcak çorba – sıcak karşılama
İlkinde “sıcak” önce gerçek (ısısı yüksek), sonra mecaz (içten) anlamdadır; diğer çiftlerde anlam değişmez.
