Anadolu'da kurulan Türk devletleri, önceki Türk devletlerinden aldıkları gelenekleri İslam ve Anadolu'nun koşullarıyla birleştirdi. İkta sistemi ordu ve tarımı birlikte örgütledi; kervansaraylar ve ahilik ticaret ile şehir hayatını geliştirdi. Medrese, darüşşifa ve cami gibi yapılar Anadolu'nun Türkleşme ve İslamlaşmasında önemli rol oynadı.
1Devlet ve ordu teşkilatı
Ülke hanedanın ortak malı sayıldı; bu anlayış taht kavgalarına yol açabiliyordu. Melikler atabeylerin gözetiminde yetiştirildi. Ordu sultana bağlı hassa askerleri, ikta sahiplerinin yetiştirdiği askerler ve Türkmen gruplarından oluşuyordu. İkta sistemiyle toprağın vergi geliri askerî hizmet karşılığında bırakıldı.
2Ekonomi, yerleşme ve şehir
Kervan yolları üzerinde kervansaraylar kuruldu; devlet kervanların zararını tazmin eden bir sigorta uygulaması yaptı. Ahilik teşkilatı esnafın üretim kalitesini ve ahlakını düzenledi. Konya, Kayseri, Sivas gibi şehirler ticaret ve kültür merkezi oldu.
3Bilim, kültür ve sanat
Medreseler, darüşşifalar ve kütüphaneler vakıflarla yaşatıldı. Mevlana, Yunus Emre ve Hacı Bektaş-ı Veli gibi gönül insanları Anadolu'nun manevi birliğine katkı sağladı. Taç kapılar, taş işçiliği ve kümbetler Selçuklu mimarisinin özellikleridir.
Çözümlü örnek
Kayseri'deki Gevher Nesibe Darüşşifası hem hastane hem tıp okulu olarak kullanılmıştır. Bu yapı, Türkiye Selçuklularında sağlık hizmetinin vakıf yoluyla örgütlendiğini ve bilim ile şehir hayatının iç içe geçtiğini gösterir.
Baykuşun ipucu: Selçuklu kurumlarında “süreklilik” (önceki Türk devletlerinden gelen) ve “değişim” (yeni koşullarla oluşan) ayrımını yap.
